WIEK DOJRZEWANIA PSYCHICZNEGO

Wiek ten związany jest z intensywnym rozwojem funkcji układu nerwowego, który stanowi materialne podłoże procesów psychicznych. W wieku 14 — 18 lat doskonalą się formy myślenia młodzieży, co przejawia się już w zainteresowaniach teoretycznych, dotyczących problemów naukowych, społecznych, moralnych i innych. Jest to niewątpliwie okres trudny, nie wolny od konfliktów wewnętrznych i starć z otoczeniem, wywołanych często charakterystycznym dla tego wieku krytycyzmem. W niektórych wypadkach wybujały rozwój tych form myślenia może przyczynić się do zachwiania równowagi psychicznej młodych ludzi (abnegacji i rozgoryczenia, niezrozumienia siebie i starszych itp.). W tym okresie charakteryzuje także młodzież dążność do szukania wzajemnych powiązań i zależności między poszczególnymi zjawiskami i faktami, do tworzenia uogólnień, do uchwycenia istoty i prawidłowości obserwowanych zjawisk. Jest to niewątpliwie wiek problemów i krystalizowania się poglądów na otaczający nas świat. Stąd skłonność do rozważania problemów filozoficznych, do młodzieńczego filozofowania. Duże znaczenie w procesach psychicznych tego okresu odgrywa pamięć, która z początkowo mechanicznej, szczególnie w pierwszych okresach nauki, przekształca się w pamięć rozumową i logiczną. Analizując nagromadzone i pogłębiające się wiadomości, młodzież nabiera coraz większej odpowiedzialności i samodzielności zarówno w myśleniu teoretycznym, jak i działaniu praktycznym. Niemniej jednak dużą jeszcze rolę w tym okresie odgrywają wyobraźnia i marzenia. Mogą one być bardzo różne — bądź dotyczące kwestii społecznych (np. plany ulepszenia i poprawienia stosunków międzyludzkich, przebudowy świata itp.), bądź osobistych (np. plany dotyczące wyboru zawodu, przy czym zwykle obierane są zawody o dużej popularności i atrakcyjności, jak zawód aktora filmowego, aktora teatralnego, lotnika, marynarza itp.).

Wytyczne dotyczące dobowego regulaminu zajęć i czynności

Uregulowany tryb życia, polegający między innymi na:

  • zapewnieniu dostatecznej, odpowiedniej dla danej fazy rozwojowej liczby godzin snu;
  • unormowaniu czasu przyjmowania posiłków, jak również właściwego dla danego wieku ucznia składu ilościowego i jakościowego pokarmów;
  • zorganizowaniu wypoczynku dziennego i rozrywek z przebywaniem na świeżym powietrzu;

Stworzeniu warunków do zachowania spokoju i ładu w codziennym życiu. Realizacja wymienionych założeń powinna być dokonywana przy ścisłej współpracy rodziców z pedagogami oraz przy czynnej postawie ucznia. Aktywna postawa ucznia w tym wypadku pozwala na wybór i kształtowanie zainteresowań nie tylko w ramach czynności obowiązkowych* lecz i dowolnych. Te ostatnie, jak wskazują badania, mają bardzo duże znaczenie dla rozwoju osobowości. Mogą to być zainteresowania typu sportowego, jak również praca w odpowiednich kołach zainteresowań: malarskich, rzeźbiarskich, muzycznych czy innych, np. o charakterze politechnicznym, jak majsterkowanie, modelarstwo lotnicze, okrętowe, samochodowe itp. Dużym powodzeniem cieszą się także zajęcia o typie kolekcjonerskim, jak filatelistyka, filumenistyka, numizmatyka i inne.
Zajęcia dowolne’w dużym stopniu usprawniają układ nerwowy, czynią go silniejszym, bardziej zrównoważonym, rozwijając jednocześnie w znacznym stopniu wrażliwość i zainteresowania dziecka. W czasie zajęć rozwijają się dobrowolne współzawodnictwo i współpraca w zespole, które są dla dziecka ważnym elementem kształtującym jego osobowość. Wybór odpowiednich kierunków powinien być dostosowany do indywidualnych zainteresowań i uzdolnień. Realizacja „hobby” staje się dla dziecka źródłem zadowolenia i zaspokojenia jego ,,celów życiowych” na tym etapie. Powinna też być ułatwiona i w dalszych okresach życia.

WIEK DOJRZEWANIA BIOLOGICZNEGO (12-16 LAT)

Wiek dojrzewania biologicznego cechuje w pierwszym okresie przyspieszenie wzrostu ciała. Obniżenie tempa wzrostu następuje .dopiero po osiągnięciu dojrzałości płciowej. U chłopców rozrasta się przede wszystkim pas barkowy i górna część klatki piersiowej. U dziewcząt rozrasta się pas miedniczny oraz w charakterystyczny sposób odkłada się tkanka tłuszczowa, głównie na piersiach i biodrach. Rysy twarzy zatracają dziecięcy charakter, grubieją. Wyraźnie rozrastają się kości policzkowe, łuki brwiowe, nos, uszy i biodra. W tym czasie na pierwszy plan wysuwa się troska o rozwijanie silnego i zrównoważonego układu nerwowego. Cechy układu nerwowego poddają się trenowaniu, stąd istnieją duże możliwości wychowawcze wzmocnienia go, nawet u osobników o wrodzonym słabszym układzie. Zmiany zachodzące w dojrzewającym organizmie przejawiają się w znacznej pobudliwości oraz zachwianiu równowagi procesów nerwowych. Dziecko w okresie 12 — 16 lat staje się drażliwe, przeczulone, niespokojne, czasami nawet kłopotliwe dla otoczenia. Związane to jest z wieloma konfliktami Wewnętrznymi zaznaczającymi się wyraźnie w tym czasie. Dziecko zdobywa już znaczny zasób wiedzy, usamodzielnia się, wstępuje w okres dojrzewania biologicznego (12—14 lat dla dziewczynek i 14—16 lat dla chłopców) i jest już prawie „dorosłą osobą”. Z drugiej strony zasób osobistych doświadczeń jest jeszcze mały, stąd liczne rozczarowania i pomyłki prowadzące do subiektywnego osądzania zjawisk i przybierania postawy niekompro- misowej, nieraz gwałtownej. Pewne zakłócenia w równowadze psychicznej dziecka związane są także z rozwojem i bogatym życiem uczuciowym, pobudzeniem seksualnym oraz niemożliwością realizowania marzeń, występujących szczególnie intensywnie w tym okresie. Podstawowym warunkiem wzmocnienia układu nerwowego jest zapewnienie równomiernego rozwoju umysłowego i fizycznego dziecka. Przemęczenie, nadmiar pracy umysłowej, brak pomocy w czasie trudności w nauce, niedostatek odpowiedniego wypoczynku, ćwiczeń fizycznych, niewłaściwe rozplanowanie codziennych zajęć wszystkie te czynniki mogą decydować o powstawaniu w tym okresie życia dziecka różnorodnych stanów nerwicowych, stąd tak wielkie znaczenie ma odpowiednio opracowany rozkład dnia szkolnego i zajęć pozaszkolnych.

Dziecko powinno być odpowiednio przygotowane do przejścia ze środowiska rodzinnego do grupy społecznej środowiska szkolnego

W domu stanowi ono często główny ośrodek zainteresowania, szczególnie gdy jest jedynakiem. W klasie staje się jednym z wielu i nie zawsze potrafi się dostosować do nowej sytuacji. Męczy je i nuży dyscyplina szkolna, pewna monotonia dnia szkolnego, brak ruchu długie siedzenie w ławce szkolnej. W tym okresie mogą powstawać u dziecka stany nerwicowe i konflikty, krnąbrność, a czasami bojaźliwość i nieporadność. Stosowanie właściwych metod wychowawczych przy ścisłej współpracy rodziców i nauczycieli, obserwacja i fachowa kontrola zdrowia fizycznego i psychicznego dziecka, pomoc w nauce, jeśli zachodzi tego potrzeba, uwzględnianie potrzeb materialnych w zakresie spełnienia obowiązku szkolnego, ułatwianie uczestnictwa w pracach kulturalno-oświatowych oraz w uprawianiu ćwiczeń fizycznych to najważniejsze czynniki, które działają na prawidłowy rozwój pełnej osobowości dziecka w młodszym wieku szkolnym.

WIEK SZKOLNY

Dziecko we wcześniejszym okresie szkolnym cechuje duża dynamika rozwoju fizycznego i psychicznego. Przyrost wzrostu wynosi przeciętnie ok. 5 cm rocznie, przyrost wagi średnio 2—2,5 kg. W związku z intensywnym rozwojem mięśni, kości i stawów, młody ustrój: narażony jest na wady i zaburzenia statyki, jak np. skrzywienia kręgosłupa, nieprawidłową postawę, płaskie stopy i inne. Dlatego też ; w tym okresie należy bacznie obserwować rozwój fizyczny dziecka. Osiągnięcie dojrzałości szkolnej pociąga za sobą pierwsze konkretne obowiązki. Zabawa, która do tej pory wyłącznie absorbowała umysł dziecka, przestaje odgrywać dotychczasową główną rolę. Jej miejsce zaczyna zajmować nauka szkolna, w związku z czym wyobraźnia i procesy myślowe stają się coraz bardziej kontrolowane. Nauka – rozwija zdolność spostrzegania dziecka, przede wszystkim w zakresie I wrażeń wzrokowych i słuchowych. Spostrzeżenia nabierają z kolejnych cech świadomej i celowej obserwacji. Zakres pojęć dziecka wyraźnie wzrasta, następuje ich systematyzowanie i wiązanie w związki przyczynowe. Myślenie staje się coraz bardziej logiczne. Dziecko opanowuje umiejętność wyrażania swoich myśli w formie słowa mówionego i pisanego. Prawie u 10% dzieci uczęszczających do szkoły stwierdza się dysleksję, czyli trudności w pisaniu i czytaniu. Dysleksja może być przyczyną niepowodzeń szkolnych, często uniemożliwiających osiągnięcie wyników zgodnych z poziomem intelektualnym i rzeczywistymi wiadomościami dziecka. W okresie szkolnym następuje wdrażanie dziecka do pełniejszego udziału w życiu gromadnym. Współżycie z otoczeniem zmusza do zastosowania się do rygorów społecznej dyscypliny, koleżeńskości i współdziałania grupowego zarówno w szkole jak i poza szkołą.

Sprzyjający klimat uczuciowy

Polegający na możliwości zrealizowania dążeń i potrzeb dziecka w miarę jego wzrastania, otoczenie go racjonalną opieką (bezpieczeństwo), kształtowanie umysłowe, uczuciowe i społeczne (gry i zabawy zbiorowe) oraz zabezpieczenie prawidłowego odżywiania się i wypoczynku (snu) są w tym okresie najważniejsze. Wiek ten cechuje podobnie jak i poprzedni  szybki rozwój ruchowy oraz opanowanie umiejętności biegania, skakania, wspinania się itp. Dziecko w tym czasie charakteryzuje „głód ruchu”, nadmierna, trudna do opanowania ruchliwość. Dzięki niej dziecko ćwiczy mięśnie i układ nerwowy oraz przygotowuje układy oddechowy i krążenia do wzmożonej pracy. Ponieważ układy te nie są jeszcze w tym okresie całkowicie wykształcone, dziecko bywa zmęczone intensywnym, nawet krótkim wysiłkiem fizycznym. Dzięki ruchowi zwiększa się jego kontakt z otoczeniem, a w ślad za tym różnorodność doświadczeń. Umysł dziecka zaczyna stopniowo analizować doznania; wyobraźnia pomaga uzmysłowić sobie następstwa pewnych czynności lub sytuacji. Są to początki myślenia przyczynowego, stąd często pytania: dlaczego i po co? W tym okresie wyraźnie też rozwija się wyobraźnia ze skłonnością do fantazjowania, co niekiedy jest traktowane błędnie przez otoczenie jako celowe kłamstwo. W tym czasie konieczny jest pełen życzliwej obserwacji stosunek osób starszych do dziecka oraz wyjaśnianie podstawowych różnic między rzeczywistością a fantazją. Dziecko uzyskuje coraz więcej doświadczeń osobistych w zetknięciu się z konkretnymi faktami i zjawiskami, nabiera zdolności samodzielnego myślenia i budowania właściwych pojęć, np. dobra i zła.

OKRES WCZESNEGO DZIECIŃSTWA (DO 3 LAT)

Okres ten obejmuje pierwsze kontakty dziecka ze światem zewnętrznym. Właściwa postawa rodziców wobec dzieci powinna być oparta na znajomości potrzeb rozwojowych tak fizycznych, jak i psychicznych szybko wzrastającego organizmu. Rozwój fizyczny dziecka jest początkowo bardzo intensywny. Zdrowe i prawidłowo rozwijające się dziecko uzyskuje pod koniec okresu niemowlęcego, czyli po 12 miesiącach życia, przeciętnie trzykrotnie większą wagę w stosunku do wagi w chwili urodzenia (tzn. waży ok. 10 kg) i o 50% większy wzrost w stosunku do wzrostu po urodzeniu (mierzy bowiem ok. 75 cm). Obserwuje się w tym okresie dynamiczny rozwój ruchowy dziecka, który postępuje równolegle z rozwojem kości, mięśni i centralnego układu nerwowego. Niemowlę w pierwszym roku życia opanowuje stopniowo umiejętność unoszenia głowy, celowych ruchów rąk i nóg, chwytania przedmiotów, siadania, stania i wreszcie samodzielnego chodzenia i utrzymywania równowagi w pozycji stojącej. W następnych latach rozwój fizyczny przebiega mniej intensywnie, przeciętnie w tym okresie przybywa dziecku ok. 2 kg wagi i ok. 6 —10 cm wzrostu rocznie. Ważną charakterystyczną cechą okresu wczesnego dzieciństwa jest także rozwój zębów mlecznych. Pojawienie się ich pozwala wzbogacić dietę, co z kolei umożliwia wyrównanie potrzeb energetycznych, powstałych na skutek wykonywania przez dziecko coraz większych wysiłków, np. w czasie biegania i zabawy.
W rozwoju poszczególnych jednostek można mimo występowania częstokroć dość znacznych różnic indywidualnych określić pewne typowe właściwości psychiczne, charakterystyczne dla tego wieku. Zasadniczą rolę w tym okresie odgrywa rozwój mowy i myślenia, które wpływają decydująco na postęp w procesach poznawczych dziecka. Przejawia się on w tym czasie przede wszystkim w różnorodnych formach zabaw i gier, które dzięki doznawanym podczas rozrywki wrażeniom i spostrzeżeniom, wpływają na rozwój wyobraźni i rozumowania. Podczas zabawy ujawniają się psychiczne właściwości dziecka, jego zainteresowania, uzdolnienia, temperament oraz charakter.

Na rozwój psychofizyczny dziecka mają wpływ różnorodne czynniki

Stwierdzono ujemny wpływ na zdrowie dziecka niektórych czynników występujących w okresie ciąży u matki, jak przykre przeżycia emocjonalne, przebycie niektórych chorób, zwłaszcza zakaźnych (np różyczka), choroby weneryczne, urazy mechaniczne okolicy brzucha i inne. Dobry stan zdrowia matki przed zajściem w ciążę i podczas a także stan zdrowia ojca przed zapłodnieniem są podstawowym warunkiem dobrego rozwoju psychicznego i fizycznego ich przyszłego dziecka. W Polsce Ludowej sprawa opieki nad matką i dzieckiem, to utrzymanie ich zdrowia zarówno fizycznego, jak i psychicznego jest jednym z ważniejszych zagadnień państwowych. Świadczy o tym artykuł 60 i 66 Konstytucji PRL oraz szereg wydanych na tej podstawie ustaw sejmowych i rozporządzeń Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej. W trosce o jak najlepszy stan zdrowotny matki i prawidłowy rozwój psychofizyczny dziecka zorganizowano kilka typów poradni, które mają na celu zarówno opiekę nad przyszłą matką (poradnia K), jak opiekę nad urodzonym już dzieckiem: poradnie dla dzieci zdrowych (D) i poradnie dla dzieci chorych (Dx). Dużym osiągnięciem Służby Zdrowia jest zapewnienie w izbach porodowych i szpitalach położniczych fachowej pomocy wszystkim kobietom w okresie porodu (patrz rozdz .: —organizacja ochrony zdrowia).

Na organizm człowieka działają stale liczne bodźce

Często przekraczające jego możliwości adaptacyjne. Jest to szczególnie ważne w epoce współczesnej, gdy wiek znajduje się przez znaczną część dnia w stanie dużego nerwowego i gdy wymaga się od niego stałej koncentracji Rosnące z dnia na dzień tempo życia grozi, pomimo ułatwień technicznych, ciągłymi niebezpieczeństwami. Niezaspokojona coraz to nowe dążenia mogą wywoływać stan stałego napięcia emocjonalnego i prowadzić do naruszenia równowagi psychicznej. Natura psychiczna zmierza do ustalenia przyczyn i zmian prowadzący zachwiania tej równowagi, bada typ struktury psychicznej osobnika, jego zainteresowania, uzdolnienia, stany emocjonalne, uczuciowe, moralne i społeczne; podaje wskazania właściwego w poszczególnych okresach życia jednostki. W rozwoju osobniczym wrodzone właściwości anatomiczno-flzjologiczne człowieka i jego zdolności psychiczne ulegają modyfikowanej na skutek wpływów zewnętrznych. Rozwój psychiki kształtu«się pod wpływem wychowania i działalności własnej, czyli aktywność osobniczej. W działalności własnej i wychowawczej możemy świadomie kierować procesami poznawczymi, doskonalić uzdolnię i pobudzać zainteresowania, modyfikować temperament i charakter prowadząc w efekcie do wszechstronnego i pełnego rozwoju osiowości człowieka. Higiena psychiczna stawia sobie za cel wypracował wskazań korzystnych dla rozwoju stosunków międzyludzkich najodpowiedniejszych dla jednostki form życia zbiorowe Wprowadzanie w życie postulatów higieny psychicznej powinna być dostosowane do okresu życia osobnika. Inne postulaty należy stosować w okresie wczesnego dzieciństwa, inne zaś w okresie osiągani dojrzałości biologicznej, psychicznej i społecznej.

POJĘCIE ZDROWIA I CHOROBY

Pojęcie to, chociaż tak często używane, nie jest łatwe do zdefiniowania. Dokładne podanie granicy pomiędzy zdrowiem a chorobą, pomiędzy stanem normalnym a patologicznym jest przy obecnym stanie wiedzy bardzo trudne lub nawet niemożliwe. Umownie przyjmujemy, że określona sprawność funkcji fizjologicznych organizmu mierzona metodami klinicznymi lub próbami laboratoryjnymi jest miernikiem stanu zdrowia.
Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia pojęcie „zdrowie” oznacza stan pełnego, dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie wyłącznie brak choroby czy niedomagania. Pełniejszą definicję zdrowia podał prof. M. Kacprzak: „Zdrowiem nazywamy nie tylko brak choroby czy niedomagania, ale i dobre samopoczucie oraz taki stopień przystosowania się biologicznego, psychicznego i społecznego, jaki jest osiągalny dla danej jednostki w najkorzystniejszych warunkach”. Do oceny stanu zdrowia stosuje się najczęściej tak zwane mierniki negatywne, określające z reguły brak zdrowia, to znaczy chorobę i jej skutki. Istnieją również próby oparcia oceny stanu zdrowia o mierniki pozytywne, np. określające rozwój osobnika, lub też sprawność fizyczną na podstawie prób czynnościowych (do nich należą np. pomiary tętna po wysiłku fizycznym, pomiary ciśnienia krwi i inne). Stanowią one cenne uzupełnienie mierników negatywnych.
Pojęcie zdrowia obejmuje również zagadnienia związane z działalnością psychiczną człowieka.